Totem protiv kuge u centru Novog Sada

11/06/2020
Spomenik Sveto Trojstvo je postavljen 1781. godine kako bi sačuvao Novi Sad od kuge. Bolest nije ušla u grad, ali ne zbog totema, već zbog strogih mera koje su uvele gradske i carske vlasti.

Razglednice Novog Sada, privatna kolekcija Slavka Košutića

Misteriozni spomenik Sveto Trojstvo dominirao je centrom Novog Sada 167 godina, praktično veći deo istorije ovoga grada. Sama izgradnja ima veze s magijom mada, zvanično, iza gradnje stoji Rimokatolička crkva, jer je taj totem ili obelisk trebalo da sačuva Novi Sad od kuge, strašne bolesti koja je vekovima satirala stanovništvo mnogih evropskih gradova.

Novosađani su spaseni, kuga nije ušla u grad, ali ne zbog totema, već zbog strogih mera koje su uvele gradske i carske vlasti. Međutim, Novosađane niko nije mogao ubediti da su ih od kuge spasli neki tamo ljudi, već su verovali da je to uradio totem s hrišćanskim simbolima. Generacije su s poštovanjem gledale u Sveto Trojstvo, a onda su došli komunisti i sklonili spomenik. Tu se nastavlja misterija. Ostaci totema sklonjeni su na Telep, odakle im se gubi trag.

Spomenik se nalazio na pijaci koja je bila smeštena u samom centru Novog Sada (danas Trg slobode). Nalazio se negde između sadašnjeg spomenika Svetozaru Miletiću i Crkve imena Marijinog (Katedrala). Bio je visok čak 20 metara. Barokni spomenik postavljen je 1781. godine. Nije ostalo sačuvano kako se zvao autor, a do današnjih vremena nije sačuvano mnogo podataka. Naime, civilna arhiva, kao i arhive konfesionalnih crkava uništene su u bombardovanju Novog Sada 1849. godine, tokom revolucije. Izgrađen je od tvrdog krečnjaka i crvenog mermera. S vremenom, krečnjak je propadao pa je 1866. obnovljen. Totem je bio sastavljen iz četiri dela, svaki sledeći je veći od onog dole. Svi delovi bili su kitnjasto ukrašeni. Prolaznici su mogli videti mnoštvo mermernih venaca, male statue katoličkih svetaca i mnogih drugih detalja. Na samom vrhu nalazilo se stilizovano sunce, pored je smešten krst i još dva kipa. Spomenik je, stilski gledano, tipičan primer zapadnoevropskog klasicizma Luja XVI i na ovim prostorima smatran je za redak ukrasni primerak monumentalne plastične umetnosti.

Podigli su ga zidari katolici, a ispred spomenika se jednom godišnje, na praznik Tijelovo (60 dana posle katoličkog Uskrsa), održavala procesija. Ovakvi spomenici/totemi podizani su širom Habzburške monarhije i svi su imali samo jednu funkciju – da brane od kuge. U Beču je sačuvan jedan spomenik nalik novosadskom. Bečki spomenik nosi naziv Stub kuge (Wiener Pestsäule).

Stare razglednice Novoga Sada

privatna kolekcija Slavka Košutića

Uklanjanje spomenika

Srbima nije smetao spomenik pa ga nisu ni dirali, već su po ulasku vojske u Novi Sad 1918. skinuli austrougarski grb i stavili srpski. Potom su 1941. Mađari ušli u Novi Sad, jer su od Hitlera ponovo dobili ovo područje. Oni su skinuli srpski grb i postavili mađarski. Tek su partizani sklonili Sveto Trojstvo jer je bio religijski spomenik. Zvanično, to nije bio razlog, već su nove vlasti objasnile da je uklonjen kako bi se dobio veći prostor za mitingovanje.

Pošto je sklonjen s trga, gubi mu se trag. O tome među istoričarima kruže dve priče. Prema jednoj, spomenik je izmešten na groblje na Telepu, gde ima najviše katoličkog življa u Novom Sadu. Tamo se krečnjak navodno raspao jer nije održavan.

Drugi tvrde da su partizani uništili spomenik zato što u postament nije mogla da se ugradi zvezda petokraka. Te dve verzije govore o tome da nisu ostali ni tragovi od nekada monumentalnog spomenika.

Treći pak navode da nije uništen. Naime, godine 1948. spomenik je demontiran i prenet na Telep u portu Crkve Svete Elizabete. Kada je 1969. godine građen župni dom ove crkve, delovi srušenog spomenika ugrađeni su u njegove temelje. Ta priča, međutim, zvanično nikada nije potvrđena.

Paroh Crkve Sv. Elizabete na Telepu Atila Nađ rekao nam je da je često slušao priče i od samih vernika, ali i od starijih sveštenika o tome da je spomenik ugrađen u temelje crkve.

– Sve su to samo priče. Nema nijedne table, zabeleške ili bilo kog drugog dokaza da je Sv. Trojstvo završilo u temeljima crkve. Sve je to rekla-kazala i teško je dokazati. Neki vernici su ubeđeni da je tu, neki kažu da je to izmišljotina. Ja ne mogu da tvrdim – kaže Nađ.

Stare razglednice Novoga Sada

privatna kolekcija Slavka Košutića

Vasa Stajić o spomeniku

Spomenik pominje i najveći istoričar Novog Sada sve do današnjih dana. On kaže da je o podizanju spomenika Sv. Trojstvo pronašao sledeću belešku:

– Pošto katolička opština namerava pred parohijskom crkvom podići kamenu statuu (statuam lapidearm) koja prikazuje Sv. Trojstvo, rešeno je 25. jula 1781. da se kantar za merenje brašna i druge robe prenese u Futošku ulicu – piše Stajić.

Kako je u stvari Novi Sad sačuvan od kuge

Za one koji i dalje veruju da je spomenik čuvao Novosađane od kuge moramo ispričati priču o tome kako je grad sačuvan o te pošasti. U vreme uključivanja Petrovaradinskog šanca u Vojnu granicu 1702. godine posebna važnost pridavala se suzbijanju zaraznih bolesti. Posebno je bila problematična kuga. Od svih stanovnika tražilo se da strogo poštuju propisana pravila koja su se odnosila na odbranu od kuge. Mere su naročito zaoštrene kad se kuga javila 1710. u pograničnom pojasu Turske, na drugoj strani Save.

Dekretom o kugi (Pestpatern) naređeno je potpuno obustavljanje prometa duž granice za vreme trajanja epidemije. Od 1713. godine, za vreme vladavine cara Karla VI, započete su pripreme za donošenje propisa koji će obezbediti trajnu organizaciju zdravstvenog koridora. Ustanovljen je 1728. stalni sanitetski kordon duž granice i stvoreni su vojni karantini, kontrolni punktovi i kontrolne zdravstvene stanice. U jeku tursko-austrijskog rata 1739. formirana je i Zdravstvena komisija, savetodavno telo koje je bilo pod direktnim rukovodstvom samog cara.

Zahvaljujući dobro organizovanom sanitarnom koridoru koji je stalno usavršavan, a zakonski propisi pooštreni, Novi Sad se sačuvao od ove pošasti i 1762. Poznata iriška kuga, koja je trajala od 1795. do 1796, nije zahvatila Novi Sad. Po nalogu bačko-bordoškog župana, zaštitnim koridorom rukovodio je Odri de Pičar, koji je došao iz Sombora.

Zasluge za to pripadaju i novosadskim lekarima. Doktor Jovan Apostolović (oko 1735. do 1770.) početkom šezdesetih godina 18. veka imao je privatnu lekarsku praksu i angažovao se u borbi protiv kuge. Kad je izbila iriška kuga, ovde se istakao i dr Vincent Stefani (1789–1817) besplatnim radom u novosadskom kontumacu. U borbi protiv kuge bili su angažovani i doktori Nestor Mandić i Jovan Živković.

Stare razglednice Novoga Sada

privatna kolekcija Slavka Košutića

Stub srama

Na glavnom novosadskom trgu nije stajao samo spomenik za odbranu od kuge. Pre toga se na tom mestu nalazio stub srama. Postavljen je 20. februara 1749. godine i služio je za kažnjavanje. Tu su vezivani kriminalci da bi im bio pred svetinom udaren žig.

<a href="https://blog.lavanet.rs/author/gasitis/" target="_self">Dragan Stojanović</a>

Dragan Stojanović

osnivač i autor

Rođen u Beogradu, 10. 04. 1976. godine. Osnovnu i srednju školu pohađao u Leskovcu. Studirao istoriju na Filozofskom fakultetu, Univerzitet u Novom Sadu. Nakon deset godina bavljenja novinarstvom prelazi u IT sektor, gde je i danas i uspešno vodi Lava NET kompaniju sa Mladenom Jovićem. Od 19. juna 2020. ponosni tata malog Teofila.

Više: Tekstovi

Pročitajte još

Banje u Vojvodini

Banje u Vojvodini

Banje u VojvodiniBy Dragan Stojanović12/06/2020Banjski turizam ima veliki potencijal, ali je neiskorišćen. Banje će nastaviti da propadaju ukoliko...

Bitka kod Petrovaradina

Bitka kod Petrovaradina

Bitka kod PetrovaradinaBy Dragan Stojanović12/06/2020Obično ne obraćamo pažnju na velike istorijske događaje koji su nam se dogodili pred nosom. Tek...

Banje u Vojvodini

Banje u Vojvodini

Banje u VojvodiniBy Dragan Stojanović12/06/2020Banjski turizam ima veliki potencijal, ali je neiskorišćen. Banje će nastaviti da propadaju ukoliko...

Misli. Osećaj. Saznaj.

Prijavi se i otkaži kad god poželiš. Ne šaljemo spam, samo ono što je važno.